Chimpanseepolitiek; over samenwerking en conflict

In mijn zoektocht naar de oorsprong van menselijk gedrag en communicatie stuitte ik al snel op de klassieker ‘ Chimpanseepolitiek’ van Frans de Waal. In de jaren '70 observeerden De Waal en zijn team de chimpansee-kolonie van Burgers Zoo bij Arnhem. Het super leesbare, wetenschappelijke werk voerde internationaal de bestsellerslijsten aan, bracht De Waal in de Time top 100 van meest invloedrijke personen ter wereld en was enige tijd zelfs verplicht leesvoer voor nieuwe Amerikaanse congresleden.  

Waar gaat Chimpanseepolitiek over?

Wat maakt dit boek over communicatie en gedrag van mensapen zo invloedrijk? Het antwoord op die vraag ligt voor de hand. Wij mensen, als rechtstreekse afstammelingen van primaten, lijken in onze communicatie en gedrag misschien wel meer op onze verre voorouders dan wij ooit voor mogelijk hielden. De Waal toont overtuigend aan dat wederkerigheid, samenwerking, conflicten en coalitievorming in ons DNA verankerd zijn. 

De Waal gaat zelfs zover dat hij door de chimpansee’s te bestuderen anders is gaan kijken naar het gedrag van mensen. Hij laat zien dat deze mensapen hun dagen vullen met in het in standhouden van hun onderlinge relaties; het vlooien, het spelen, het vechten, het mogen paren met vrouwtjes, de verdeling van het eten; alles speelt zich af binnen vastgelegde sociale contouren en zodra daaraan gemorreld wordt door een individu heeft dat effect op álle onderlinge verhoudingen. De Waal weet dat onder meer doordat hij en zijn team eindeloos allerlei gebaren, interacties, stemgeluiden en gedrag geturfd hebben. 

Waarom dit boek? 

Ik ging Chimpansee-politiek lezen omdat ik me afvroeg of eenzaamheid ook in de dierenwereld voor zou komen. Die vraag kwam bij me op omdat sommige mensen zeggen ‘graag alleen’ te zijn. En dus ging ik op zoek naar een evolutionaire verklaring. Een evolutionaire verklaring voor eenzaamheid heb ik in Chimpanseepolitiek niet gevonden, het boek impliceert dat deelname aan de groep leidend is voor chimpansees. Eenzaamheid stond in de jaren '70 veel minder op de agenda als nu. De benadering van De Waal was destijds al vernieuwend omdat hij de chimpansees namen gaf (in plaats van de toen nog gebruikelijke nummers) en omdat hij allerlei menselijke eigenschappen en beweegredenen op de apen projecteerde. In de wereld van vandaag waar zelfs cavia’s (bij wijze van spreken) open hart operaties krijgen en er psychologen voor honden bestaan, lijkt dat logisch, maar dat was het toen niet. 

Hoewel De Waal de term ‘ eenzaamheid’ niet gebruikt, laat hij wel zien dat de chimps hun dagen vullen met communicatie gericht op het verwerven van een stabiele plek in de groep. Daartoe vlooien de apen elkaar, ze helpen elkaar, komen voor elkaar op en beschermen elkaar bij conflicten. Het meest voorkomende handgebaar is het gebaar waarbij een chimp zijn arm met geopende handpalm uitstrekt. Het is een uitnodigend gebaar waarmee de apen vragen om voedsel, om lichaamscontact o om steun bij contacten. 

Een interessante observatie van De Waal is de uitslag van conflicten niet alleen bepaald wordt door de twee hoofdrolspelers, maar ook door de steun die omstanders aan de een of de ander verlenen. De Waal kwam er onder ook achter dat zowel de meest hooggeplaatste als de laaggeplaatste apen in de groep de hoogste waarden van het stress-hormoon cortisol in hun ontlasting hebben. Opnieuw een aanwijzing dat positie in het midden van de rangorde het meest veilig is. 

Wat is de conclusie?  

Hoewel De Waal eenzaamheid als zodanig niet apart beschreef in Chimpansee-politiek, toont hij meermaals aan dat het voor de chimpansee’s comfortabeler is om deel uit te maken van de groep. Hij laat zien dat de mensapen eigenlijk dag in dag uit bezig zijn met communicatie en gedrag dat erop gericht is de groep als geheel stabiel te houden. Ik concludeer dan ook dat eenzaamheid onder chimpansee’s niet voorkomt. Onze verre voorouders maken bondgenoten en sluiten anderen uit om hun zin te krijgen. Wederkerigheid is een sturende kracht in het handelen van onze voorouders. Vanuit de chimpansee-wereld zijn er dan ook geen aanwijzingen dat eenzaamheid een wenselijke situatie zou zijn.  

Is het een aanrader? 

Chimpansee-politiek was in zijn tijd ongetwijfeld vernieuwend en De Waal schrijft leesbaar en stelt interessante vragen. Voor mijn smaak had het 264 pagina’s tellende boek wel iets beknopter gemogen. Op een gegeven moment raakte ik de draad tussen al die steeds veranderende chimpansee-coalities een beetje kwijt, waardoor ik het laatste deel van het boek nogal diagonaal gelezen heb. 

Waar heb ik het aangeschaft?  

Chimpanseepolitiek, macht en seks onder mensapen, Frans de Waal, Olympus (onderdeel van uitgeverij Atlas Contact). 1e druk 1982, ik las de 7e en herziene druk 2017. Ik kocht Chimpanseepolitiek voor 15 euro (in print, want niet als e-Book beschikbaar) bij www.bol.com.

Cover Chimpanseepolitiek - Frans de Waal